उपमुख्यमंत्री अजित पवार यांच्या दुर्दैवी विमान अपघात झाला त्या विमानात ब्लॅक बॉक्सची महत्त्वाची भूमिका.
- पत्रकार कैलासराजे घरत खारपाडा पेण ,,
विमानातील ‘ब्लॅक बॉक्स'(Black Box) विमानाचा अपघात झाल्यानंतर त्याच्या कारणांचा शोध घेण्यासाठी ‘ब्लॅक बॉक्स’ (Black Box) हे अत्यंत महत्त्वाचे साधन मानले जाते. नावाप्रमाणे तो काळा नसून, शोधणे सोपे जावे म्हणून डकचकीत नारंगी (Bright Orange) रंगाचा असतो.
ब्लॅक बॉक्सबद्दलची महत्त्वाची माहिती खालीलप्रमाणे आहे: १. ब्लॅक बॉक्सचे दोन मुख्य भाग ब्लॅक बॉक्समध्ये प्रत्यक्षात दोन वेगवेगळी उपकरणे असतात: FDR (Flight Data Recorder): यामध्ये विमानाचा वेग, उंची, इंधनाची पातळी, इंजिनची स्थिती आणि दिशा यासारख्या तांत्रिक गोष्टींची नोंद केली जाते. यात साधारणपणे २५ तासांचा डेटा साठवला जातो. CVR (Cockpit Voice Recorder): यामध्ये वैमानिकांमधील संभाषण, केबिनमधील आवाज आणि रेडिओद्वारे केलेले संदेश रेकॉर्ड केले जातात. यात शेवटच्या २ तासांचा आवाज साठवला जातो २. हे इतके मजबूत का असते? ब्लॅक बॉक्स अशा पद्धतीने बनवला जातो की तो भीषण अपघातातही सुरक्षित राहावा. त्याची काही वैशिष्ट्ये: उच्च तापमान: तो सुमारे ११००°C तापमानात १ तास टिकू शकतो.
पाण्याचा दाब: समुद्रात कोसळल्यास २०,००० फूट खोलीवरही तो निकामी होत नाही. मजबूत आवरण: हा पोलाद (Steel) किंवा टायटॅनियमपासून बनवलेला असतो, ज्यामुळे मोठ्या धक्क्यानेही त्याचे नुकसान होत नाही.
३. तो शोधला कसा जातो?
जेव्हा विमान पाण्यात कोसळते, तेव्हा ब्लॅक बॉक्समधून ‘अंडरवॉटर लोकेटर बीकन’ (Underwater Locator Beacon) सक्रिय होतो. हा बीकन दर सेकंदाला एक ‘पिंग’ (अल्ट्रासोनिक सिग्नल) सोडतो. हा सिग्नल सलग ३० दिवसांपर्यंत येत राहतो, ज्याच्या मदतीने शोध पथक त्याचा पत्ता लावू शकते. ४. याचा उपयोग काय?
अपघात नेमका तांत्रिक बिघाडामुळे झाला की मानवी चुकीमुळे, हे समजण्यासाठी ब्लॅक बॉक्समधील डेटाचे विश्लेषण केले जाते. यामुळे भविष्यात अशा चुका टाळून विमान प्रवास अधिक सुरक्षित करण्यास मदत होते. एक रंजक गोष्ट: ब्लॅक बॉक्सचा शोध १९५० च्या दशकात ऑस्ट्रेलियन शास्त्रज्ञ डेव्हिड वॉरेन यांनी लावला होता.
